Voorganger: Janneke Stegeman
Voorbereiding: Groene Dominicus, i.r.t. De Internationale Dag van de aarde
Lieve mensen,
David van Reybrouck bepleit in zijn laatste boek een ‘geocentrisch bewustzijn’, een denken dat niet uitgaat van de mens, maar van het welzijn van de aarde.
Het grootste veiligheidsvraagstuk van onze tijd is niet de wereld met haar onderlinge conflicten, zegt Van Reybrouck, maar de aarde die meer en meer ontregeld raakt. Steeds heviger gaat de planeet tegen de mensenwereld tekeer. De wereld heeft de fysieke aarde ontwricht en nu ontwricht de aarde de wereld.
Het hoogste beslissingsorgaan dat de opwarming van de aarde moet verhinderen, groeit elk jaar, maar wordt ál tandelozer, Van Reybrouck noemt het een deprimerende lobbyclub van de fossiele industrie en landen die voor hun eigenbelang strijden.
Politiek filosoof Erno Eskens wil dat niet alleen mensen, maar ook dieren en planten een stem krijgen in de politiek en de rechtbank. Hij schreef Het zoölogisch manifest, waarmee hij een ‘revolutie’ wil ontketenen. álle wezens verdienen gehoord te worden in het parlement en in de rechtbank. Niet alleen dieren, maar ook planten.
Voor deze dienst koos ik voor nog een andere stem, namelijk die van de Amerikaanse dichter en onderzoeker Alexis Pauline Gumbs. Ik koos een fragment uit haar werkje Undrowned, Onverdronken. De ondertitel is: Black Feminist Lessons from Marine Mammals – zwarte feministische lessen van zoogdieren uit de zee. Zeedieren dus die ademhalen, net als wij. Vandaar de titel: hoe zorgen ze ervoor dat ze niet verdrinken door verstikking? Alexis Pauline Gumbs is een zwarte feministe uit de VS. Het kleine boekje bestaat uit verrassende poëtische observaties over zeezoogdieren. Gumbs heeft zich verdiept in het leven van walvissen, dolfijnen en onbekendere soorten zoals de lamantijn. Het zijn landdieren die zich in de loop van de evolutie hebben aangepast aan het leven in de oceaan. En, laat Gumbs zien, hun leven is sterk beïnvloed door de mens.
Een sprekend voorbeeld is dat van de hydrodamalis, een 7,5 meter lange neef van de zeekoe, die in 1741 werd ontdekt en 27 jaar laten uitgestorven was vanwege de grootschalig jacht die Europeanen overal op de wereld maakten om haar maakten om haar vet, dat brandstof leverde voor de jacht op bont, voor de industriele revolutie en ook voor Europa’s koloniale ondernemingen.
Een fascinerende onderwaterwereld opent zich, en ook kilometers diep in de oceaan blijkt de mens nooit ver weg. De mens is de aarde gaan beheersen, in plaats van haar te verzorgen, en te leven met alles wat leeft.
Inmiddels kunnen we het ons voorstellen, de verwoesting waar de profeet Jesaja over schrijft. Niet als gevolg van goddelijk ingrijpen, zoals Jesaja het zich voorstelt, maar als gevolg van onze eigen leefwijze.
En toch: het raakt ons niet in de eerste plaats. In Nederland is het lente, er is zon, kleur, bloesem. Het gaat ogenschijnlijk goed, hoewel ook hier bomen en bijen sterven, er problemen zijn met waterhuishouding en verzilting. Maar elders zijn de gevolgen nog veel heviger. Droogte in Oost Afrika en Centraal Amerika eist doden, net als cyclonen en ander noodweer, dat direct samenhangt met klimaatverandering. Klimaatverandering maakt dat mensen moeten vluchten, dat armoede zich verdiept, dat geweld wordt versterkt.
En er was nog iets waar ik aan moest denken bij de woorden van Jesaja. Vrijdag zag ik de apocalyptische beelden van de stad Rafa in Gaza. Geheel met de grond gelijk gemaakt. ‘Wat van de stad rest, is verwoesting.’
Ik denk dat Van Reybrouck gelijk heeft dat we de mens niet langer centraal moeten zetten. Maar dan moeten we ook erkennen dat ‘de mens’ die zo centraal stond een heel specifieke mens was. Zoals de gevolgen van de klimaatcrisis niet alle mensen gelijk raken, zo zijn ook niet alle mensen op dezelfde manier veroorzakers. De mens die zo centraal staat is een witte Europeaan, nog preciezer: een witte christen.
In het boekje van Alexis Pauline Gumbs klinken steeds echo’s van de Black Lives Matter-beweging: I can’t breath is een van de slogans van die beweging: ook voor zwarte Amerikanen dreigt verstikking. Gumbs legt een verbinding met de zwarte mensen in de schepen waarin ze over de oceaan werden vervoerd om verhandeld te worden als koopwaar binnen de Transatlantische handel. Velen van hen stierven onderweg en werden overboord gegooid.
Voor veel mensen is deze wereld verstikkend. Als we het hebben over de rechten van de natuur, moeten we het er ook over hebben dat mensenrechten nooit voor iedereen hebben gegolden, en dat nog niet doen. Palestijnen blijken er tevergeefs een beroep op te doen. En dat is niet toevallig.
Als we de stem van mensen niet eens horen, hoe zouden we dan de stem van de natuur horen? Ons vermogen om te horen en te luisteren is zo selectief.
Of zelfs: we houden ons doof. Toen Greta Thunberg bij de klimaatmars in november 2023 het over Gaza had, leidde dat tot woedende reacties. “Ik kom hier voor een klimaatdemonstratie, niet voor een politiek verhaal”, riep iemand van de organisatie. Het punt is: klimaat is een politiek thema, en de verwoesting van Gaza doodt in de eerste plaats tienduizenden mensen, maar is ook ontzettend schadelijk voor het klimaat.
Thunberg, Gumbs en vele anderen maken die verbindingen zichtbaar. De kolonisatie van grote delen van de wereld was het begin van een Westerse christelijke houding die gekoloniseerde mensen, hun land en de natuurlijke hulpbronnen enkel nog als bezit zag, dat kon worden uitgebuit.
Dat bouwde voort op een oudere traditie, van de Bijbel die mensen boven de natuur plaatst, als opzichters. Zo hebben we ons losgemaakt van die natuur, we zien niet langer hoezeer we er onderdeel van zijn.
We hebben bewegingen nodig die opkomen voor al het leven. Protestbewegingen zoals Black Lives Matter, Fridays for Future en Ni una menos strijden wereldwijd tegen racisme, klimaatontwrichting en geweld tegen vrouwen.
Die bewegingen wereldwijd streven een gemeenschappelijk doel na: redden van het leven. Ook al worden ze vaak gezien en geframed als polariserend, dit is waar het om te doen is: het leven. Black Lives Matter, Fridays for Future, demonstraties tegen de genocide in Gaza. Bewegingen die wijzen op levenswijzen waarvan de natuur wel vanzelfsprekend onderdeel is.
Want het absurde is: bescherming van het leven is niet vanzelfsprekend. Onze leefwijze vernietigt de fundamenten van leven, door uit naam van winst en eigendom leven te veranderen in dode stof. Een economisch systeem dat bezit en winst boven alles stelt raast plunderend over de planeet. En hoewel die verwoesting steeds helderder zichtbaar is in de vorm van bosbranden, pandemieën, wrede economische ongelijkheid en opgebrande werknemers, grijpen autoritaire leiders de macht, politici die steeds openlijker flirten met het fascisme.
Ademen in verstikkende omstandigheden is wat heel veel mensen dagelijks doen, in de wurggreep van een kapitalistisch systeem, zegt Gumbs. Vandaar de titel: undrowning. Ze vraagt: is er een andere manier van leven, van ademen mogelijk, wat kunnen we leren van die ademende dieren in de oceaan? Gumbs voelt zich met hen verbonden, van deze dieren kunnen we leren over kwetsbaarheid, over samenwerking en over hoe je je kunt aanpassen, hoe je kunt luisteren, zodat we ons als verschillende soorten kunne verbinden.
Zeedieren communiceren via echolocatie. Dat betekent dat ze zich zeer bewust zijn van hun leefomgeving, en van veranderingen daarin. Ze stemmen zich voortduren af.
En wij? Zijn we in staat om te zien hoe we eraan toe zijn? Hoe we onderdeel zijn van het probleem?
Het vraagt dat we erbij blijven, bij de beelden van verwoesting, bij de dreiging, bij het verdriet om wat onherroepelijk verloren is gegaan, bij de wanhoop en paniek zelfs. Bij het schuldgevoel.
Te blijven ademen. Niet weg te rennen.
Zodat we kunnen komen tot andere manieren van onszelf zien, en onszelf verbinden met alles wat leeft.
Gumbs spreekt van ‘soortoverschrijdende verbinding’, trans-species communion. Mij sprak dat woord ‘communion’ aan. Je kunt het ook vertalen als communie, als het delen van brood en wijn. Dat ook een poging is tot luisteren over grenzen heen, tot verbinding met de aarde, die ons de vrucht van de wijkstok schonk, en waaruit de graankorrel groeide. Wij zullen dat ook doen, en God bezingen als bron van het leven.
Dat wij van daaruit leven, amen.