Voorgangers: Ad de Gruijter (overweging) en Leo van Driel
Openingslied Wat vrolijk over u geschreven staat (t. Huub Oosterhuis, m. Antoine Oomen)
Inleiding thema en gebed
‘Wat vrolijk over U geschreven staat’….niet zwart op wit, maar wit op zwart!….redden wat verloren is.
Dat we de positiviteit die doorklinkt in dit lied mogen vasthouden in deze viering met als thema ‘Vroeger was alles beter’ ?
In de voorbereiding van de viering hebben we achter deze uitspraak toch een vraagteken [?] geplaatst, want wie zeggen dit eigenlijk en in hoeverre klopt ‘vroeger = beter’ ?
Op welke leeftijd zeg je zoiets voor het eerst??
Wanneer je veel verleden tijd hebt om op terug te zien?
Jongeren hebben vooral veel toekomende tijd en zien daar naar uit. Dus, komen jonge mensen af op zo’n thema??
Wat zeggen mensen zoal over ‘de goede oude tijd?’
Genoeg vragen dus bij dit onderwerp.
Zullen we even meekijken……….
uit Arjen Lubach NPO 1 do 31-10-2024
https://youtu.be/Q10J9eE0ScE selectie: min. 1.30-2.18 en min. 2.42-3.32 [1]
Ik denk ook nog aan een oudere vrouw, een weduwe, in een vergrijzend dorp waarvan er nogal wat zijn. De jongeren zijn weggetrokken naar de stad, de kroeg is gesloten, veel winkels zijn dicht en het ooit zo bloeiende verenigingsleven leidt een armetierig bestaan. Er gebeurt niks meer.
Wanneer deze vrouw zegt ‘Vroeger was alles beter’ kan ik me er wel iets bij voorstellen.
Zullen we zo’n vraag over wat beter was of goed – eens aan onszelf stellen in een gedachte-experiment?
1Wat is in jouwpersoonlijke levensverhaal een bijzondere periode of een bijzondere ervaring, een bijzonder moment geweest waar je graag aan terugdenkt omdat wat je toen ervoer/meemaakte zo bijzonder was, indrukwekkend, mooi, dierbaar ….. dat je er zomaar naar kan terugverlangen.
2Welke film, welke muziek, welk lied of welke foto roept altijd weer nostalgische gevoelens bij je op, waar je geëmotioneerd van kan raken?
We dragen allemaal kostbare schatten uit het verleden met ons mee die dierbaar zijn. Maar of álles beter was?
In dit ene uur proberen we dit voor onszelf te verkennen.
Een gebed:
Dat je dankbaar mag zijn
wanneer het verleden je wijzer gemaakt heeft dan je was;
dat je dankbaar mag zijn met wat je in achterliggende jaren heeft gesterkt, gelukkig gemaakt;
dat je dankbaar kan zijn wanneer je ervaren mocht dat je geholpen bent in tijden die je niet meer wenst, liefst uitwist, omdat het moeilijk was en zwaar;
wanneer jij je gedragen wist toen door die ene ander, of twee…. of drie…. die wit op zwart schreven…
misschien werd het wel beter…
of dat dit nog gebeuren mag….in betere, goede tijd van leven.
Lied Tijd van leven (t. Huub Oosterhuis, m. Henri Heuvelmans)
Lezing Numeri 11, 1-10 [NBV21]
Lied Gij hebt uw land begenadigd – psalm 85 vrij – (t. Huub Oosterhuis, m. Antoine Oomen)
Lezing Gedicht Heimwee, Toon Hermans
Heimwee
Ik heb geen heimwee naar ’t ontzet van Leiden,
Floris de Vijfde, Karel I of Hannibal;
geen spetje heimwee naar de grote stille heide,
naar ’t stille dal waar druppels spatten overal.
Wel kan ik heimwee hebben naar de oude bomen,
de banken in het park, de allereerste zoen,
de klank van kermis en fanfare in de straten
en de processie in het rijke zomergroen
Wel kan ik heimwee hebben naar die warme kamer
of naar het lamplicht op de pluche tafelsprei,
waar wij op winteravonden tezamen zaten,
of naar die lieve woorden, die mijn moeder zei.
Wel kan ik heimwee hebben naar haar stille handen
of naar het dambord en de appels op de haard,
of naar het hoekje waar een eeuwig lampje brandde.
Al wat ik liefhad heb ik diep in mij bewaard.
Lied Korenveld (t. Anneke Meiners, m. Mariëtte Harinck)
Overweging
‘Ik hoef alleen maar voor dit nu te zorgen.’
Het moment dat niet weet van gisteren of morgen.’ (Anneke Meiners).
Bijzondere woorden over het kostbare ‘dit – nu’ (meditatief)…….
Gevraagd en ongevraagd melden toekomst en verleden zich toch ook IN dit ‘nu’ ……
Je koestert verwachtingen over je eigen toekomst en die van je dierbaren, je (klein-) kinderen.
Herinneringen aan vroeger komen als vanzelf, zomaar ongevraagd bij je boven, IN ‘dit nu’, of je roept ze op. Dierbare herinneringen het liefst… en hopelijk het meest.
In ‘dit nu’ (waar je voor zorgen mag) kunnen ook sombere en pijnlijke herinneringen wakker worden, zoals in een gedicht van de Vlaamse schrijver en columnist Herman Brusselmans, waarvan bekend is dat veel van zijn proza/poëzie autobiografisch is.
Vroeger,
toen ik klein was,
was de sneeuw
veel witter
maar ook
veel roder,
als mijn vader mij
bij min vijf buiten
een bloedneus sloeg.
Vroeger,
toen ik klein was,
scheen de zon
veel meer,
maar ook
was ze veel heter
als mijn vader mij,
op het middaguur,
buiten
had vastgebonden
aan een paal.
Vroeger,
toen hij jonger was,
had mijn vader
veel meer kwade dromen,
maar ook
meer mooie dromen
bij voorbeeld
zag
dat zijn zoon,
ooit,
gedichtjes over hem
zou schrijven.
[2]
Schokkend toch – deze ontboezeming……en wat een enorm verschil met het gedicht ‘Heimwee’ van Toon Hermans, waar we naar luisterden. Hij spreekt juist met warmte over zijn jonge jaren.
Dat blijkt bijvoorbeeld wanneer ouderen hun levensverhaal willen opschrijven [bv. voor het nageslacht] en zich hierbij laten begeleiden door getrainde interviewers
[3]
Daarbij kan ‘Mijn leven in kaart’ – een hulpmiddel zijn.
Aan de hand van themakaarten over onder andere opvoeding, opleiding, relaties, werk, hobby’s, wonen, oud worden, bijzondere herinneringen….. aangevuld met foto’s uit de privé verzameling van de geïnterviewde….. komen herinneringen naar boven en worden verhalen verteld. Zo komt een heus boekwerk tot stand. Heel genuanceerd komen goede én minder goede herinneringen, hoogtepunten én dieptepunten langs.
Of vroeger alles beter was? Nee!
Of het vroeger alles slechter was? Ook nee!
Klinisch psycholoog Ad Vingerhoets [Universiteit van Tilburg] verrichtte onderzoek naar heimwee en nostalgie en vertelt dat er niets mis is – om je persoonlijk te warmen aan ‘het goede van het verleden’, bijvoorbeeld door naar muziek van vroeger te luisteren.
Dat doen we allemaal wel.
‘Weet je nog van toen en toen en daar….’
Nostalgie, zegt de psycholoog, is een aangename ‘EHBO-emotie’, die vooral verzachtend werkt in een periode van psychisch en lichamelijk ongenoegen.……
Maar, dan hij voegt er waarschuwend aan toe’, ‘als nostalgie maar niet gestoeld is op het idee dat ‘vroeger alles beter was’ want dan is het een vlucht!
Nostalgie als vlucht……..
Wás vroeger alles beter?
De feiten lijken dat tegen te spreken:
We leven langer dan vroeger, de gezondheidszorg van 50 jaar geleden kon niet tippen aan wat nu mogelijk is, de kindersterfte is drastisch gedaald, we zijn welvarender dan ooit… en we kennen al heel lang vrede…. enz.
Maar met feiten en grafieken elkaar overtuigen…..help dat?
Wanneer we in ‘bubbels’ leven…. niet openstaan voor andere opvattingen – feiten? Dat komt voor. En…waarom zou je?
Tot nu toe hebben we het immers over jouw of mijn persoonlijke terugblik op het eigen leven.
In het boek Numeri(11, 1-10) waar we naar luisterden krijgen we een voorbeeld voorgeschoteld waarin uit onvrede met ‘hier en nu’ geprobeerd wordt een verleden tijd te verzinnen! waarin het beter geweest zou zijn – voor iedereen![Een voorbeeld van nepnieuws.]
We hoorden:
4 Het samenraapsel van vreemdelingen dat met hen meetrok, was onverzadigbaar, en ook de Israëlieten begonnen weer te klagen. ‘Hadden we maar vlees te eten!’ zeiden ze. 5‘We verlangen terug naar de vis die we in Egypte volop te eten hadden, naar de komkommers en watermeloenen, de prei, uien en knoflook. 6We drogen uit, we zien nooit iets anders dan dat manna.’
Het is ironisch dat wordt terugverlangd naar Egypte.
De Israëlieten waren er als slaven gebrandmerkt, ze werden daar afgetuigd. Vrijheid kenden ze niet, en…. toen ze te talrijk werden in de ogen van de farao gaf deze de opdracht de mannelijke pasgeborenen van zijn slaven te doden.
Er waren geen vleespotten daar en vrijheid evenmin.
Ze waren niet voor niks weggevlucht.
In TORA, *de vijf boeken van Mozes, vertaald door Huub Oosterhuis en Alex van Heusden [2024] wordt‘ dat samenraapsel van vreemdelingen’ dat onverzadigbaar begon te klagen vertaald met ‘het schooiersvolk’ . [4]
Zij hoorden niet bij de Israëlieten, maar waren mee-gevlucht en mee-opgetrokken de woestijn in.
Zij zijn het die een verleden schetsen dat nooit heeft bestaan.
Deze tekst in het boek Numeri is een waarschuwing!
Laat je niet manipuleren of meetronen naar een tijd van ooit die nooit bestond of naar een plek die je niet vinden zult.
In tijden van crisis, armoe, honger, oorlogsdreiging, onzekerheid wil iedereen wel horen dat het beter wordt of weer worden zal als voorheen.
Wat in het boek Numeri gebeurt klinkt vandaag in nostalgische woorden als:
‘We make this country great again’ (VS) of ‘let us take back control’ (GB), of ‘er komt weer een gouden eeuw’ (VS-NL), ‘de tijden van weleer zullen herleven’
Is het jou weleens overkomen dat je je hebt laten overtuigen, je aangesloten hebt, bij een groepering, een gedachtegoed waarvan je later dacht…..waarom ben ik daar aan begonnen?
Aangewakkerde en gekaapte nostalgie voor andere doeleinden.
Voor wie opruiers en stokers volgt; je kan bedrogen uitkomen!
Want hoe gaat het verder in het boek Numeri?
Num. 11,10 ‘Toen Mozes vernam dat alle families zaten te klagen bij de ingang van hun tent zag hij dat de HEER/De Eeuwige hevig ontvlamde in woede. [red. godsbeeld]
Het Godsbeeld in de Tora/Tenach [OT] is toekomstgericht!
Het gevluchte volkje wordt geleid op route naar de toekomst – zonder het verleden te vergeten.
Ook wij waaien – hoe dan ook de toekomst in…..
Hetzelfde volk wordt later wordt toegesproken in teksten als
Jes. 43, 18-19a
Blijf niet staan bij wat eertijds is gebeurd,
denk niet terug aan het verleden.
Zie, Ik ga iets nieuws verrichten,
nu ontkiemt het – heb je het nog niet gemerkt?
Jes. 65, 17; [25] [vgl. Op. 21,1;4]
17Zie, Ik schep een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Wat er vroeger was raakt in vergetelheid, het komt niemand ooit nog voor de geest.
Gaat ‘Vroeger was alles beter’ over ‘over de samenleving als geheel’ of gaat het over jouw en mijn persoonlijke (biografie) geschiedenis?
Zullen we weer teruggaan naar onze eigen biografie?
De psycholoog vertelt dat ons brein de neiging heeft positieve herinneringen makkelijker te onthouden omdat deze doorgaans sterker zijn. Je kan dan heimwee ervaren naar de dingen die nooit meer gebeuren.
‘Vroeger was alles beter’ geldt niet zomaar voor wie getraumatiseerd is door oorlogsgeweld, gegijzeld was voor wie van huis en haard verdreven op de vlucht moest slaan, voor wie verwaarloosd werd als kind, genereerd, geslagen, misbruikt…en wie dáár, ook nu nog ongewild, herinneringen aan heeft.
Dat voor hen of jou dan wit op zwart geschreven wordt en waarheid wordt IK-ZAL-ER-ZIJN
‘Blijf niet staren op wat vroeger was’ kán iets te snel, te oppervlakkig, voorbijgaand aan andermans pijn – worden gezegd of geschreven, gezongen zelfs.
[5]
We kijken naar een schilderij (aquarel en olieverf) van de Duitse kunstschilder Paul Klee
[Münchenbuchsee (CH) 18 december 1879 – Muralto, 29 juni 1940 (CH)]
Paul Klee liet zich beïnvloeden door Afrikaanse maskers
en kindertekeningen. [expressionisme – surrealisme]
Dit schilderij is gemaakt in 1920 en beroemd geworden door de cultuurfilosoof Walter Benjamin [Berlijn, 15 juli 1892 – Portbou (Es), 27 september 1940] want hij verwierf het schilderij in 1921 en gaf er een uitleg aan, een messiaanse betekenis.
De naam van het schilderij – ‘Angelus Novus’(nieuwe engel).
Een engel dus – staande in het licht,
die met de mond open, de vleugels uitgestrekt, met een verschrikte blik, de grote ogen strak gericht houdt op…….. het verleden.
De toekomst – kan de engel niet zien – die blijft verborgen.
Wij kunnen die ook niet zien.
De engel wil het geweld en de puinhopen uit het verleden die zich maar blijven opstapelen (de bruine vlekken aan de rand) tegenhouden, maar het lukt niet, want door een sterke wind wordt de engel de toekomst in geblazen.
Voor Walter Benjamin werd dit schilderij ‘Angelus Novus’ daarom ‘de engel van de geschiedenis’.
De toekomst die verborgen blijft – ook voor ons – die kan je alleen maar DENKEN/BEDENKEN door terug te kijken in de geschiedenis.
Zal de toekomst dan nooit positiever zijn dan het verleden?
Of kan ze eigenlijk niet anders dan beter worden…. juist door ONZE blik op het verleden?
Walter Benjamin geloofde wel in een mogelijkheid voor de mens (Benjamin noemt de mens ‘; de HIJ’) om in het gevecht met de tijd een nieuw begin te maken omdat – zo zegt hij – ‘dit begin voor ‘ieder mens’ met de geboorte gegeven is.’
‘Vroeger was alles anders’ ‘Wat waardevol was, mag mee de toekomst in – jij ook!’
‘Ik hoef alleen maar voor dit nu te zorgen.’
Het moment dat niet weet van gisteren of morgen.’ (Anneke Meiners).
Lied Blijf niet staren (t. Huub Oosterhuis, m. Bernard Huijbers)
Voorbeden
Dat ik jouw stem mag horen in mijn geweten. Dat het mijn geweten zal scherpen en dat ik jou zal herkennen in wat mij tegemoet komt ooit, waar dan ook, en weten wat te doen.
Wees dan God-Bevrijder, verlos ons uit de kolk van verwarring, de put van de wanhoop, uit de beklemming van de angst.
Breek onze valse dromen af.
Breek ons vertrouwen op ons eigen vermogen, onze geweldige kennis, onze zekerheden af. Dat lucht op.
Wees die Ene
van het wachtende nu
en van de terugkeer
van heden, verleden en toekomst.
Wees die Ene
van het wachtende nu
en van de terugkeer.
Amen.
Lied Gij die weet (t. Huub Oosterhuis, m. Bernard Huijbers)
Woorden bij breken en delen
Aan tafel komen de verhalen
over wat we doen, wat we willen, hoe we gaan
Dit is de tafel van de toekomst die we dromen
visioenen van vrede, van sámen – iedereen
Dit is de tafel
van het gedeelde brood….. van rondgaande beker…….
om te leven en te overleven
Dit is de tafel van samen
Daarom delen –
met wel meer dan 2 of 3 – met velen
welkom dus en neem
Gedicht
Vriend
Vriend, metgezel, die meer en minder is
dan vader, moeder, minnaar, kind
hetzelfde als ik, maar anders
onafhankelijk en toegewijd
ouder, jonger, van dezelfde tijd.
Trooster, die getroost kan worden
baken en verhanger van borden
broeder, maar van een andere moeder, zonder rivaliteit
met wie ik samenloop en die mij begeleidt.
Hij gunt mij om te leven en als ik dood
zou willen, geeft hij mij gelijk.
Soms is het, dat ik om hem alleen
verdragen blijf, wat zonder hem ondraaglijk scheen.
Zonder een enkele verplichting
loop ik en altijd in zijn richting.
M. Vasalis in ‘ De oude kustlijn, nagelaten gedichten’
uitg. van Oorschot 2004
Zegenwens
Dat we elkaar verhalen over wat blijvend goed is in ons leven.
Dat we dit ‘goede’ doorvertellen aan wie na ons komen.
Dat daar zegen op rusten mag.
Dat jeugd haar eigen toekomst schrijven mag, bevrijdend,
vrij van last uit het verleden.
Dat daar zegen op rusten mag.
Dat we ‘wit op zwart’ schrijven –
dat dit woord eeuwiglijk zal duren.
Dat daar zegen op rusten mag.
Opdat er toekomst, goede toekomst zijn zal,
Zoals in het goede verleden.
Dat daar zegen op rusten mag.
Zegen over jou – jullie, ons állen.
Lied Dit ene weten wij t. Henriëtte Roland Holst-van der Schalk
***
Noot 1 uit Arjen Lubach NPO 1 do 31-10-2024
min. 1.30-2.18//2.42-3.32
Noot 2 Herman Brusselmans in: ‘Meisjes hebben grotere borsten dan jongens’ 1997
uitg. Houtekiet / Fontein
Noot 3 Mijn leven in kaart – met ouderen in gesprek over hun levensverhaal
o.r.v. Wout Huizing en Thijs Tromp – Perspectief uitgevers – Bilthoven/Utrecht
Noot 4 Huub Oosterhuis en Alex van Heusden
TORA vertaald en toegelicht
uitg. Skandalon 2024
Numeri vers 11, 4 het schooiersvolk in hun midden – i.p.v. het samenraapsel
voetnoot * ‘Het oproer begint bij het gajus.’
Noot 5 afbeelding ‘Angelus Novus’ – Paul Klee (1920) Israëlmuseum – Jerusalem